اگه توی بازار کار میکنید و چک مدتدار میگیرید، حتماً اسم «راسگیری» به گوشتون خورده. توی این مقاله، به زبان ساده و با مثال عددی، دقیق توضیح میدیم راسگیری چک یعنی چه، فرمولش چیه، و وقتی چند چک با هم دارید چطور باید حساب کنید.
راس چک در یک جمله: تاریخی که اگر جمع مبلغ چند چک را یکجا در همان روز بگیرید، از نظر ارزش پول با گرفتن هر چک سر سررسید خودش برابر است. برای پیدا کردنش، روزهای تا سررسید هر چک را به اندازهی مبلغش وزن میدهیم و میانگین میگیریم.
راسگیری چک یعنی چه؟
راسگیری (یا راس گرفتن) چک یعنی پیدا کردن سررسید میانگین چند چک با مبالغ و تاریخهای مختلف؛ یک تاریخ واحد (تاریخ راس) که از نظر مالی با همهی اون چکها برابره. در بازار این اصطلاح بیشتر وقتی به کار میره که چند چک رو با هم پیش شرایطگذار میبرید تا قبل از سررسید نقدشون کنید: شرایطگذار راس چکها رو میگیره و بابت روزهای مونده تا اون تاریخ، بخشی از مبلغ رو بهعنوان سود کم میکنه و بقیه رو نقد میده. برای همین خیلیها به خود «نقد کردن چک پیش شرایطگذار» هم راس گرفتن میگن، هرچند اسم دقیق کسر سود یک چک، تنزیل است.
راس یا رأس؟ هر دو یکیاند. «رأس» به معنی «سر» است و «رأس گرفتن» یعنی چند چک را سرِ یک تاریخ جمع کردن؛ در نوشتار بازار معمولاً همزه را نمیگذارند و «راس» مینویسند. در این مقاله «راس» نوشتهایم، ولی «راس چک»، «رأس چک»، «راسگیری» و «رأسگیری» همه همین مفهوماند.
چرا اصلاً به راسگیری نیاز داریم؟
فرض کنید یک مغازهی لوازم خانگی دارید و بابت فروش یک یخچال، ۳ فقره چک از مشتری گرفتید — هر کدوم یک ماه فاصله دارن. حالا برای خرید جنس جدید، همین امروز پول نقد لازم دارید. دو راه دارید:
- صبر کنید تا هر چک سر موعدش برسه (که ممکنه چند ماه طول بکشه)
- چکها رو همین حالا پیش شرایطگذار ببرید و نقدشون کنید — که در بازار بهش «راس گرفتن» چکها میگن
مشکل اصلی اینجاست: محاسبهی دستیِ دقیق این سود، با تعداد روز واقعی و نرخ بهره، کار سادهای نیست. یه اشتباه کوچیک میتونه چند صد هزار تومن به ضررتون تموم بشه.
فرمول پایه: سود نقد کردن یک چک (تنزیل)
برای یک چک تنها، فرمول به این شکله:
مبلغ کسرشونده = مبلغ چک × نرخ بهره روزانه × تعداد روز تا سررسید
مبلغ دریافتی = مبلغ چک − مبلغ کسرشونده
نرخ بهره روزانه هم از تقسیم نرخ بهره ماهانه بر عدد ۳۰ به دست میآد.
مثال عددی
یک چک ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تومانی دارید که ۴۵ روز تا سررسیدش مونده، با نرخ بهره ماهانهی ۳٪:
نرخ روزانه = ۳٪ ÷ ۳۰ = ۰.۰۰۱
مبلغ کسرشونده = ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۰.۰۰۱ × ۴۵ = ۴۵۰,۰۰۰ تومان
مبلغ دریافتی = ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ − ۴۵۰,۰۰۰ = ۹,۵۵۰,۰۰۰ تومان
یعنی اگه همین چک رو امروز پیش شرایطگذار ببرید، بهجای ۱۰ میلیون، ۹,۵۵۰,۰۰۰ تومان نقد میگیرید.
وقتی چند چک با هم داریم چه میشود؟
تا اینجا فرمول برای یک چک تنها بود. اما اگه چند چک با مبالغ و تاریخهای مختلف داشته باشید (دقیقاً مثل مثال مغازهی بالا)، باید هر چک رو جدا جدا با همین فرمول تنزیل کنید و در آخر جمع بزنید — که در بخش بعد یک نمونهی کاملشو میبینید.
یک نکتهی جالب: میشه بهجای اینکه هر چک رو جدا حساب کنید، یک عدد میانگین («روز راس») پیدا کرد که خلاصهی همهی چکها با همه. این موضوع (و مفهوم «تاریخ مبنا» که پایهی این محاسبهست) رو بعد از جدول مثال، در بخش تاریخ راس و تاریخ مبنا توضیح دادیم. برای محاسبهی روزمره، همون روش «هر چک رو جدا حساب کن و جمع بزن» کاملاً کافیه.
جدول مثال کامل با اعداد واقعی
فرض کنید از یک مشتری، بابت فروش یک کالا، ۳ فقره چک با این مشخصات گرفتید (نرخ بهره ماهانه ۳٪ برای همه):
| چک | مبلغ | روز تا سررسید | مبلغ کسرشونده | مبلغ دریافتی |
|---|---|---|---|---|
| چک ۱ | ۱۵,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۰ روز | ۳۰۰,۰۰۰ | ۱۴,۷۰۰,۰۰۰ |
| چک ۲ | ۲۵,۰۰۰,۰۰۰ | ۵۰ روز | ۱,۲۵۰,۰۰۰ | ۲۳,۷۵۰,۰۰۰ |
| چک ۳ | ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۸۰ روز | ۸۰۰,۰۰۰ | ۹,۲۰۰,۰۰۰ |
- جمع مبلغ اسمی سه چک: ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
- جمع مبلغی که نقد میگیرید: ۴۷,۶۵۰,۰۰۰ تومان
- جمع سودی که شرایطگذار میگیرد: ۲,۳۵۰,۰۰۰ تومان
میبینید چکهایی که سررسیدشون دورتره (مثل چک ۳ با ۸۰ روز)، نسبت به مبلغ اسمیشون، کسر بیشتری میخورن — چون شرایطگذار مدت بیشتری باید صبر میکرد تا پولش رو پس بگیره.
تاریخ راس و تاریخ مبنا: یک تاریخ بهجای چند چک
گاهی نمیخواید چکها رو نقد کنید؛ فقط میخواید بدونید این چند چک، روی هم، معادل یک چک با چه تاریخیان. مثلاً تأمینکننده یا شرکت پخش میپرسه «چکهات رو به یک تاریخ راس کن» تا با فاکتورش مقایسه کنه. به این تاریخ میگن تاریخ راس.
تاریخ راس با میانگین وزنی روزها پیدا میشه؛ یعنی هر چک به اندازهی مبلغش در میانگین وزن داره:
روز راس = Σ (مبلغ هر چک × روز تا سررسید) ÷ جمع مبلغ چکها
برای سه چک جدول بالا:
روز راس = (۱۵M × ۲۰ + ۲۵M × ۵۰ + ۱۰M × ۸۰) ÷ ۵۰M = ۲,۳۵۰M ÷ ۵۰M = ۴۷ روز
یعنی این سه چک از نظر مالی برابرند با یک چک ۵۰ میلیونی با سررسید ۴۷ روز دیگه. جالب اینکه اگه این یک چک رو با نرخ ۳٪ تنزیل کنید، کسرش (۵۰M × ۰٫۰۰۱ × ۴۷ = ۲,۳۵۰,۰۰۰) دقیقاً همون جمع کسر سه چک در جدول بالاست.
تاریخ مبنا چیست؟
روزها رو باید از یک روز مشترک شمرد؛ به این روز میگن تاریخ مبنا (معمولاً امروز). نکتهای که خیلیها نمیدونن: تاریخ راس به انتخاب مبنا بستگی نداره. اگه مبنا رو ۱۰ روز عقبتر بگیرید، روزهای چکها میشه ۳۰، ۶۰ و ۹۰ و روز راس ۵۷ — که دوباره همون تاریخ تقویمی درمیآد. ولی مبلغ سود به مبنا بستگی داره، چون تعداد روزها عوض میشه. پس برای نقد کردن، مبنا همیشه روزیه که پول رو میگیرید.
همین منطق برای فاکتورهای فروش با مهلت تسویهی متفاوت هم کار میکنه؛ راسگیر کاراچک حالت فاکتور هم داره و یک تاریخ تسویهی واحد برای چند فاکتور میده. توضیح کامل و مثالش در مقالهی راس گیری فاکتور اومده.
راس گیری تاریخ چک با تاریخ شمسی (قدمبهقدم)
بیشتر کسانی که «راس گیری تاریخ چک» یا «محاسبه راس چک» را جستوجو میکنند، سؤالشان این است: «این چند چک روی هم، چه تاریخی میشوند؟» با یک مثال واقعی با تاریخ شمسی:
امروز (تاریخ مبنا) ۱۵ آبان ۱۴۰۵ است و سه چک دارید (آبان و آذر ۳۰ روزهاند):
| چک | مبلغ (تومان) | سررسید | روز از ۱۵ آبان |
|---|---|---|---|
| ۱ | ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۱۰ آذر | ۲۵ |
| ۲ | ۳۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۵ آذر | ۴۰ |
| ۳ | ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۰ دی | ۶۵ |
- روز هر چک را بشمارید: از ۱۵ آبان تا ۱۰ آذر = ۱۵ روز باقیماندهی آبان + ۱۰ روز آذر = ۲۵ روز. بقیه هم همینطور (۴۰ و ۶۵).
- مبلغ را در روز ضرب کنید (به میلیون تومان): ۲۰ × ۲۵ = ۵۰۰، ۳۰ × ۴۰ = ۱,۲۰۰، ۵۰ × ۶۵ = ۳,۲۵۰. جمع: ۴,۹۵۰.
- بر جمع مبلغها تقسیم کنید: ۴,۹۵۰ ÷ ۱۰۰ = ۴۹٫۵ روز.
- به تاریخ مبنا اضافه کنید: ۱۵ آبان + ۴۹ روز = ۴ دی ۱۴۰۵. (۱۵ روز تا آخر آبان، ۳۰ روز آذر، ۴ روز دی.)
یعنی این سه چک روی هم مثل یک چک ۱۰۰ میلیونی با تاریخ ۴ دی هستند. اگر بخواهید همین امروز با نرخ توافقی ماهی ۴٪ نقدشان کنید، سود آن ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × (۴٪ ÷ ۳۰) × ۴۹٫۵ = ۶,۶۰۰,۰۰۰ تومان است؛ دقیقاً برابر جمع تنزیل تکتک چکها (۶۶۶,۶۶۷ + ۱,۶۰۰,۰۰۰ + ۴,۳۳۳,۳۳۳).
دو نکتهی تاریخ شمسی: شش ماه اول سال ۳۱ روزهاند، مهر تا بهمن ۳۰ روزه و اسفند ۲۹ روزه (در سال کبیسه ۳۰). شمردن «ماه» بهجای «روز» همان جایی است که بیشتر اختلافهای یکیدو روزه از آن میآید. کسر روز راس (اینجا ۰٫۵) را هم فقط در آخر کار گرد کنید.
میانبر: چکهای مساوی ماهانه
اگر چکها هممبلغ و هر ماه یکی باشند، لازم نیست جدول بکشید: راس = (تعداد چک + ۱) ÷ ۲ ماه بعد از تاریخ مبنا. مثلاً ۶ چک ماهانهی مساوی که اولی یک ماه دیگر است، راسشان ۳٫۵ ماه دیگر است. این همان عددی است که در روشهای بازاری محاسبهی سود اقساط استفاده میشود. اگر مبلغها یا فاصلهها فرق کنند، این میانبر جواب درست نمیدهد و باید با روش بالا حساب کنید.
از دید فروشنده: کی راس گرفتن چک بهصرفه است؟
در مثال بالا شما ۲,۳۵۰,۰۰۰ تومان میدید تا ۴۷,۶۵۰,۰۰۰ تومان رو همین امروز داشته باشید. سؤال درست برای یک کاسب اینه: با این پول نقد، در همین ۴۷ روز چقدر سود میکنم؟
- اگه با این پول جنس میخرید و در کمتر از ۴۷ روز با ۱۰٪ سود میفروشید، حدود ۴٫۷ میلیون سود میکنید — یعنی راس گرفتن چکها بهصرفهست.
- اگه پول قراره بیکار بمونه یا جنس دیر میچرخه، نگه داشتن چک تا سررسید عاقلانهتره.
- قبل از رفتن پیش شرایطگذار، عدد رو خودتون حساب کنید تا بدونید پیشنهادش با نرخ توافقی جور درمیاد یا نه.
۴ اشتباه رایج در راس گرفتن چک
- شمردن ماه بهجای روز: چک «دو ماهه» ممکنه ۵۸ یا ۶۲ روز باشه. شرایطگذار روز واقعی رو حساب میکنه؛ شما هم همین کار رو بکنید.
- میانگین ساده بهجای میانگین وزنی: میانگین سادهی ۲۰، ۵۰ و ۸۰ روز میشه ۵۰ روز، ولی روز راس واقعی ۴۷ روزه؛ چون چک بزرگتر وزن بیشتری داره.
- قاطی کردن نرخ ماهانه و سالانه: «ماهی ۳ درصد» یعنی نرخ روزانهی ۰٫۰۰۱؛ نه ۳٪ تقسیم بر ۳۶۵.
- شمردن روزها از تاریخ اشتباه: روزها باید از روزی شمرده بشه که پول رو میگیرید، نه از تاریخ صدور چک.
چطور با کاراچک در چند ثانیه حساب کنیم
محاسبهی دستی این جدول برای ۲-۳ چک شاید سخت نباشه، ولی وقتی تعداد چکها بیشتر میشه یا تاریخها نامنظمان، احتمال خطای انسانی بالا میره. برای همین راسگیر آنلاین کاراچک ساخته شده — کافیه مبلغ و تاریخ سررسید هر چک، تاریخ مبنا و نرخ بهره رو وارد کنید، بقیهش رو خودش حساب میکنه؛ چه یک چک باشه چه دهها چک با هم.
این ابزار آنلاین است و نسخهی رایگان داره، هم از دسکتاپ هم از موبایل در دسترسه و نسخهی ویندوز، اندروید و آیفون هم داره. با حساب کاربری، چکها ذخیره میشن و میتونید فاکتور راس رو با نام فروشگاهتون چاپ کنید. اگه دوست دارید همین الان با اعداد واقعی چکهای خودتون امتحان کنید، سری به راسگیر آنلاین کاراچک بزنید.
سوالات پرتکرار درباره راس گرفتن چک
راس گرفتن چک یعنی چه؟یعنی پیدا کردن سررسید میانگین وزنی (تاریخ راس) چند چک. در بازار وقتی چند چک با هم نزد شرایطگذار نقد میشود، او راس چکها را میگیرد و سود روزهای باقیمانده تا آن تاریخ را کم میکند؛ برای همین به این نقد کردن هم «راس گرفتن چک» میگویند. کسر سود یک چک تنها، تنزیل نام دارد.
فرمول راس گیری چک چیست؟روز راس = جمع (مبلغ هر چک × روز تا سررسید) ÷ جمع مبالغ. سود نقد کردن = جمع مبالغ × نرخ روزانه × روز راس، که دقیقاً با جمع تنزیل تکتک چکها (مبلغ چک × نرخ روزانه × روز تا سررسید) برابر است. نرخ روزانه = نرخ ماهانه ÷ ۳۰.
تاریخ مبنا در راس گیری چک چیست؟روزی است که روزهای تا سررسید از آن شمرده میشود (معمولاً امروز). تاریخ راس به انتخاب مبنا بستگی ندارد، ولی مبلغ سود به آن بستگی دارد؛ پس برای نقد کردن، مبنا روزی است که پول را میگیرید.
تاریخ راس چند چک را چطور حساب کنیم؟روز هر چک را از تاریخ مبنا (معمولاً امروز) تا سررسیدش بشمارید، مبلغ هر چک را در روزش ضرب کنید، حاصلها را جمع و بر جمع مبلغ چکها تقسیم کنید. عدد بهدستآمده را به تاریخ مبنا اضافه کنید؛ آن تاریخ راس است. مثلاً سه چک ۲۰، ۳۰ و ۵۰ میلیونی با ۲۵، ۴۰ و ۶۵ روز تا سررسید، راس ۴۹٫۵ روز دارند.
راس چک درست است یا رأس چک؟هر دو درست و هممعنیاند. «رأس» با همزه شکل اصلی کلمه (به معنی سر) است و «راس» شکل رایج آن در نوشتار بازار؛ راسگیری و رأسگیری هم همینطور.
