شرکتهای پخش، تولیدکنندهها و عمدهفروشها معمولاً در طول ماه چند فاکتور مدتدار به یک مشتری میدهند: هر فاکتور با تاریخ صدور و مهلت تسویهی خودش. آخر کار سؤال همیشگی پیش میآید: اگر قرار باشد همهی این فاکتورها با یک پرداخت تسویه شوند، آن پرداخت چه تاریخی باید باشد؟ جواب این سؤال «راس فاکتور» است. در این مقاله فرمول آن را با یک مثال واقعی، روش تطبیق با چکهایی که مشتری میدهد، محاسبه در اکسل و اشتباههای رایج توضیح دادهایم.
راس فاکتور چیست؟
راس فاکتور (یا «تاریخ تسویهی واحد») تاریخی است که اگر مشتری کل مبلغ همهی فاکتورها را یکجا در همان روز پرداخت کند، از نظر ارزش زمانی پول دقیقاً معادل این باشد که هر فاکتور را سر سررسید خودش پرداخته است. نه فروشنده زودتر از توافق پولی گرفته، نه خریدار دیرتر از توافق پرداخته.
تفاوت اصلی با راسگیری چک در خروجی است: در راسگیری چک معمولاً دنبال مبلغ هستیم (اگر چکها امروز نقد شوند چقدر کم میشود)، ولی خروجی راسگیری فاکتور یک تاریخ است و برای پیدا کردنش به نرخ سود هم نیازی نیست. برای آشنایی با راسگیری چک، مقالهی راس گرفتن چک چیست؟ و برای فرق راس با تنزیل، مقالهی تفاوت راسگیری و تنزیل چک را ببینید.
چرا میانگین وزنی، نه میانگین ساده؟
فرض کنید یک فاکتور ۱۰ میلیونی ۱۰ روز دیگر سررسید دارد و یک فاکتور ۲۰۰ میلیونی ۹۰ روز دیگر. میانگین سادهی این دو تاریخ ۵۰ روز است؛ یعنی انگار هر دو فاکتور به یک اندازه مهماند. ولی تقریباً همهی پول پشت فاکتور دوم است و تسویهی کل مبلغ در روز ۵۰ یعنی ۲۰۰ میلیون تومان، ۴۰ روز زودتر از توافق پرداخت شود.
برای همین در راسگیری هر تاریخ به اندازهی مبلغی که پشتش است وزن دارد. در این مثال میانگین وزنی میشود (۱۰ × ۱۰ + ۲۰۰ × ۹۰) ÷ ۲۱۰ ≈ ۸۶ روز، که با واقعیت توافق جور است.
فرمول راس گیری فاکتور
سررسید هر فاکتور = تاریخ صدور + مهلت تسویه
روز هر فاکتور = تعداد روز از تاریخ مبنا تا سررسید آن فاکتور
روز راس = Σ (مبلغ فاکتور × روز فاکتور) ÷ Σ مبلغ فاکتورها
تاریخ راس (تسویهی واحد) = تاریخ مبنا + روز راس
تاریخ مبنا نقطهای است که روزها از آن شمرده میشوند. معمولاً قدیمیترین تاریخ صدور را مبنا میگیرند، ولی همانطور که پایینتر میبینید، هر تاریخ دیگری هم همان جواب را میدهد. فقط باید روز همهی فاکتورها از یک مبنا شمرده شود.
مثال: چهار فاکتور یک شرکت پخش
یک شرکت پخش در مهر ۱۴۰۵ چهار فاکتور به یک فروشگاه داده است. تاریخ مبنا را قدیمیترین تاریخ صدور، یعنی ۱ مهر ۱۴۰۵، میگیریم (مهر و آبان ۳۰ روزهاند):
| فاکتور | مبلغ (تومان) | تاریخ صدور | مهلت | سررسید | روز از مبنا |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | ۸۵,۰۰۰,۰۰۰ | ۱ مهر | ۳۰ روز | ۱ آبان | ۳۰ |
| ۲ | ۴۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۱۲ مهر | ۴۵ روز | ۲۷ آبان | ۵۶ |
| ۳ | ۱۲۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۰ مهر | ۶۰ روز | ۲۰ آذر | ۷۹ |
| ۴ | ۲۵,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۸ مهر | ۳۰ روز | ۲۸ آبان | ۵۷ |
| جمع | ۲۷۰,۰۰۰,۰۰۰ |
برای راحتی، مبلغها را به میلیون تومان مینویسیم:
روز راس = (۸۵ × ۳۰ + ۴۰ × ۵۶ + ۱۲۰ × ۷۹ + ۲۵ × ۵۷) ÷ ۲۷۰
= (۲,۵۵۰ + ۲,۲۴۰ + ۹,۴۸۰ + ۱,۴۲۵) ÷ ۲۷۰
= ۱۵,۶۹۵ ÷ ۲۷۰ ≈ ۵۸٫۱ روز
تاریخ راس = ۱ مهر + ۵۸ روز = ۲۹ آبان ۱۴۰۵
یعنی اگر فروشگاه هر ۲۷۰ میلیون را ۲۹ آبان یکجا بپردازد، تسویه با همان توافق اولیه برابر است. اگر میانگین سادهی روزها را میگرفتیم، جواب ۵۵٫۵ روز، یعنی ۲۶ آبان، میشد: سه روز زودتر، چون فاکتور ۱۲۰ میلیونی که دیرترین سررسید را دارد هموزن فاکتور ۲۵ میلیونی حساب میشد.
نکتهی گردکردن: ۵۸٫۱ روز یعنی لحظهی راس داخل روز پنجاهوهشتم میافتد، پس تاریخ راس همان روز ۵۸ است. اگر عرف کار شما گردکردن به بالا یا پایین است، آن را فقط در گام آخر انجام دهید، نه وسط محاسبه.
تاریخ مبنا روی جواب اثر ندارد
همین مثال را با مبنای ۱ آبان حساب کنیم. روز هر فاکتور ۳۰ روز کمتر میشود: ۰، ۲۶، ۴۹ و ۲۷.
روز راس = (۸۵ × ۰ + ۴۰ × ۲۶ + ۱۲۰ × ۴۹ + ۲۵ × ۲۷) ÷ ۲۷۰ ≈ ۲۸٫۱ روز
تاریخ راس = ۱ آبان + ۲۸ روز = ۲۹ آبان ۱۴۰۵
همان ۲۹ آبان. دلیلش ساده است: مبنا را هر چقدر جلو ببرید، روز راس هم به همان اندازه کم میشود و جمع این دو ثابت میماند. پس در راسگیری فاکتور میتوانید هر مبنایی را که برایتان راحتتر است انتخاب کنید.
⚠️ این فقط برای تاریخ راس صدق میکند. اگر جایی مبلغ سود حساب میکنید (مثلاً تنزیل چک از امروز)، تعداد روزها مستقیم در سود ضرب میشود و تغییر مبنا عدد را عوض میکند.
میانگین مهلت فروش: عدد دوم راس فاکتور
تاریخ راس میگوید کِی باید تسویه شود. عدد مفید دیگر این است که بهطور میانگین چقدر مهلت دادهاید. این هم میانگین وزنی است، این بار روی مهلتها:
میانگین مهلت = (۸۵ × ۳۰ + ۴۰ × ۴۵ + ۱۲۰ × ۶۰ + ۲۵ × ۳۰) ÷ ۲۷۰ ≈ ۴۵٫۶ روز
این عدد به تسویه کاری ندارد، ولی برای مدیر فروش و حسابدار مهم است: اگر سیاست شرکت «حداکثر ۴۵ روز» است، این مشتری کمی بیشتر از سیاست اعتبار گرفته است. مقایسهی ماهبهماه این عدد نشان میدهد مهلتها بهتدریج دارند طولانیتر میشوند یا نه.
تسویه با چک: تطبیق راس فاکتورها و راس چکها
در عمل، مشتری معمولاً بهجای پول نقد در روز راس، در برابر فاکتورها چند چک میدهد. اینجا سؤال درست این نیست که «جمع چکها با جمع فاکتورها برابر است؟»؛ سؤال این است که «ارزش زمانیشان برابر است؟»
فرض کنید فروشگاهِ مثال بالا در برابر همان ۲۷۰ میلیون، سه چک ۹۰ میلیونی با تاریخهای ۱۵ آذر، ۱۵ دی و ۱۵ بهمن میدهد. با همان مبنای ۱ مهر، روز این چکها ۷۴، ۱۰۴ و ۱۳۴ است. چون مبلغها برابرند، راس چکها میانگین همین سه عدد است:
راس چکها = (۷۴ + ۱۰۴ + ۱۳۴) ÷ ۳ = ۱۰۴ روز ← ۱۵ دی ۱۴۰۵
راس فاکتورها = ۲۹ آبان ۱۴۰۵ (روز ۵۸)
اختلاف زمانی = ۱۰۴ − ۵۸ = ۴۶ روز
یعنی با این چکها، پولی که طبق فاکتورها باید ۲۹ آبان میرسید، بهطور میانگین ۴۶ روز دیرتر میرسد. دو طرف معمولاً یکی از این دو راه را انتخاب میکنند:
- جابهجا کردن تاریخ چکها تا راس چکها روی راس فاکتورها بیفتد. مثلاً سه چک ۹۰ میلیونی با تاریخهای ۲۹ مهر، ۲۹ آبان و ۲۹ آذر دقیقاً راس ۲۹ آبان دارند.
- توافق روی جبران دیرکرد. اگر قرارداد یا عرف کارتان برای دیرکرد سود در نظر میگیرد، پایهی آن جمع فاکتورها است (بدهی واقعی همان است؛ چک فقط ابزار پرداخت است):
جبران = جمع فاکتورها × نرخ ماهانه × (روزهای اختلاف ÷ ۳۰) با نرخ توافقی ۳٪: ۲۷۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۳٪ × (۴۶ ÷ ۳۰) = ۱۲,۴۲۰,۰۰۰ تومان
اینکه دیرکرد اصلاً سود داشته باشد یا نه، و با چه نرخی، به توافق دو طرف بستگی دارد. کار راس این است که اختلاف زمانی را شفاف و قابلاستناد نشان دهد تا بحث بهجای حدس روی عدد مشخص انجام شود. همین محاسبه برعکس هم کاربرد دارد: اگر چکهای مشتری زودتر از راس فاکتورها باشد، اختلاف منفی است و این بار مشتری زودتر از توافق پرداخته است.
مهلت «یکماهه» یعنی ۳۰ روز یا یک ماه تقویمی؟
این یکی از دلیلهای رایج اختلاف یکروزه بین حساب دو طرف است. «فاکتور دوماهه» در بازار معمولاً یعنی همان روز، دو ماه بعد: فاکتور ۲۰ مهر، سررسید ۲۰ آذر. در نیمهی دوم سال که ماهها ۳۰ روزهاند فرقی ندارد (۶۰ روز)، ولی در شش ماه اول سال که ماهها ۳۱ روزهاند، دو ماه تقویمی ۶۲ روز است، نه ۶۰.
پس قبل از محاسبه با طرف مقابل روشن کنید مهلتها به روز است یا به ماه تقویمی، و همهی فاکتورها را با همان قاعده وارد کنید.
راس گیری فاکتور در اکسل
اگر فاکتورها را در اکسل دارید، با این ستونها میتوانید راس را حساب کنید:
- ستون B: مبلغ فاکتور
- ستون E: تاریخ سررسید (به میلادی، یا با افزونهی تاریخ شمسی)
- ستون F: روز از مبنا، مثلاً
=E2-$H$1که H1 تاریخ مبناست
روز راس: =SUMPRODUCT(B2:B5,F2:F5)/SUM(B2:B5)
تاریخ راس: =$H$1+INT(روز راس)
در بعضی نسخههای فارسی ویندوز، جداکنندهی آرگومانها ; است نه ,. مشکل اصلی اکسل تاریخ شمسی است: تبدیل تاریخها و محاسبهی مهلت ماهانه را باید خودتان درست انجام دهید، و اشتباه در یک ردیف بهراحتی دیده نمیشود.
اشتباههای رایج
- میانگین ساده بهجای وزنی. هر جا مبلغ فاکتورها با هم فرق دارد، میانگین ساده جواب غلط میدهد (در مثال بالا ۳ روز اختلاف).
- تاریخ صدور بهجای سررسید. راس روی سررسید هر فاکتور (صدور + مهلت) گرفته میشود. اگر روی تاریخ صدور بگیرید، مهلتها نادیده گرفته میشوند.
- مبنای متفاوت برای ردیفها. روز بعضی فاکتورها از تاریخ صدور خودشان و بعضی از اول ماه شمرده میشود. همهی روزها باید از یک مبنا باشند.
- گردکردن وسط کار. اگر روزها یا میانگینها را وسط محاسبه گرد کنید، جواب تا یک روز جابهجا میشود. فقط عدد نهایی را گرد کنید.
- قاطی کردن ماه ۳۰ و ۳۱ روزه. بالاتر توضیح دادیم.
- مقایسهی جمع مبلغها بهجای ارزش زمانی. جمع چکها با جمع فاکتورها برابر است، ولی اگر تاریخها جور نباشند تسویه برابر نیست (بخش تطبیق).
یک استثنای آگاهانه: بعضی کسبوکارها عمداً میانگین سادهی تاریخها را میخواهند؛ مثلاً وقتی فاکتورها تقریباً هممبلغاند یا فقط یک «میانگین مهلت» ساده به مشتری اعلام میشود. این عدد دیگر راس به معنای مالی نیست، ولی اگر توافق شما این است، در تنظیمات حساب کاراچک گزینهی «راسگیری فاکتورها مستقل از مبلغ» همین کار را میکند. پیشفرض آن خاموش است.
راس گیری فاکتور با کاراچک
ابزار راس گیری فاکتور آنلاین کاراچک همین محاسبه را با تاریخ شمسی و روزهای واقعی انجام میدهد:
- بالای ابزار راسگیر، کلید «چک / فاکتور» را روی فاکتور بگذارید.
- برای هر فاکتور مبلغ، شماره، تاریخ صدور و مهلت تسویه را (به روز یا ماه) وارد کنید؛ سررسید خودکار حساب میشود.
- تاریخ مبنا خودش روی قدیمیترین تاریخ صدور تنظیم میشود.
- روز راس، تاریخ تسویهی واحد و میانگین مهلت را ببینید، ذخیره کنید یا خروجی PDF بگیرید.
در پنل کاربری، تب «تطبیق تسویه» یک گروه فاکتور و یک گروه چک را از ذخیرههایتان کنار هم میگذارد و اختلاف زمانی، اختلاف مبلغ و سود آن اختلاف را یکجا نشان میدهد؛ همان محاسبهی بخش تطبیق، بدون دست به قلم شدن.
سوالات پرتکرار
راس گیری فاکتور چیست؟یعنی پیدا کردن یک تاریخ تسویهی واحد برای چند فاکتور با سررسیدهای مختلف؛ تاریخی که اگر کل مبلغ فاکتورها در آن روز پرداخت شود، از نظر ارزش زمانی پول با پرداخت هر فاکتور سر سررسید خودش برابر است. این تاریخ با میانگین وزنی سررسیدها بر اساس مبلغ حساب میشود.
فرمول محاسبه راس فاکتور چیست؟سررسید هر فاکتور = تاریخ صدور + مهلت تسویه. روز راس = جمع (مبلغ هر فاکتور × روزهای آن از تاریخ مبنا تا سررسید) تقسیم بر جمع مبلغ فاکتورها. تاریخ راس = تاریخ مبنا + روز راس.
برای راس فاکتور نرخ سود لازم است؟نه. خروجی راس فاکتور یک تاریخ است و به نرخ سود نیازی ندارد. نرخ فقط وقتی لازم میشود که بخواهید اختلاف زمانی بین راس فاکتورها و راس چکهای مشتری را به مبلغ تبدیل کنید.
تاریخ مبنا را چه بگذارم؟هر تاریخی. تاریخ راس به مبنا وابسته نیست؛ مبنا را جلو یا عقب ببرید، روز راس به همان اندازه کم یا زیاد میشود و تاریخ نهایی همان میماند. مرسوم است قدیمیترین تاریخ صدور را مبنا بگیرند. فقط روز همهی فاکتورها باید از یک مبنا شمرده شود.
اگر مشتری در برابر فاکتورها چک بدهد، چطور بفهمم تسویه برابر است؟یک بار راس فاکتورها و یک بار راس چکها را بگیرید و دو تاریخ را مقایسه کنید. فاصلهی این دو تاریخ نشان میدهد مشتری بهطور میانگین چند روز دیرتر یا زودتر از توافق پرداخت میکند. اگر برای دیرکرد سود توافق شده باشد، مبلغ آن = جمع فاکتورها × نرخ ماهانه × (روزهای اختلاف ÷ ۳۰).
